بزرگداشت فریدون جیرانی در موزه سینمای ایران به همت کانون کارگردانان سینمای ایران در برنامه «کلاسیک های کانون» باعث توجه افکار عمومی به آثار این کارگردان شد. در این مطلب نویسنده مروری متفاوت برکارنامه فریدون جیرانی را رقم زده است.
همشهری آنلاین: پویان عسگری: تابستان سال هفتاد و هشت، دو سال بعد از دوم خرداد هفتاد و شش و انرژی آزاد شده اجتماعی/فرهنگی منتج از آن، دو فیلم مهم در سالن‌های سینمای سراسر ایران به نمایش عمومی درآمدند. دو فیلمی که در جشنواره فیلم فجر سال قبلش حسابی سر و صدا کرده و تحسین تماشاگران و منتقدان را برانگیخته بودند. از قضا هر دو فیلم در پایان سال و در جدول فروش در جایگاه اول و دوم قرار گرفتند. فیلم دوم که مهمترین فیلم تهمینه میلانی است و «دو زن» نام دارد با وجود کهنگی و کلیشه‌های سطح پایین‌اش، هنوز هم فیلم موثری است و فراتر از «فمنیسم» سطحی و نخ‌نما شده معمول فیلم‌های میلانی از به قهقهرا رفتن هوش بالا در یک جامعه نامتوازن می‌گوید. اما موضوع صحبت ما فیلم میلانی نیست و می‌خواهیم درباره پرفروش‌ترین فیلم سال هفتاد و هشت، سینمای ایران صحبت کنیم و کارگردانش. درباره «قرمز» و فریدون جیرانی. فیلمی که «هم‌فاز» و مکمل «دو زن» از خلال نمایش یک جامعه «مرد سالار» به تحسین و ستایش قهرمان زن می‌رسید. با استراتژی روایی و قالب ژانری متفاوت. جیرانی در «قرمز» برخلاف «دو زن» با دوری جستن از شعارهای گل‌درشت اجتماعی و روحیه «ملودرام ایرانی»، و کمرنگ کردن تم غلیظ داستان، یک «تریلر عاشقانه» ساخت، و از تمام مولفه‌ها و مصالح داستانی مورد علاقه‌اش که در فیلم‌های بعدی تکرار شد، رونمایی کرد؛ قصه‌های «پاورقی»گونه‌ی آکنده از «عشق و جنایت» با حضور آدم‌های بدبخت و فلک‌زده‌ای که از روی احساس یا هوس باعث مرگ خود و دیگران می‌شوند. زیر بارش شدید باران و اغراق‌های بیانگر رمانتیک در دیالوگ‌ها، موسیقی متن، استفاده از ترانه‌های پاپ قدیمی و در نهایت رسیدن به مود و آمبیانس خشن، زننده و سرکش در نسبت با اخلاقیات قراردادی و منزه مورد پسند اکثر مدیران، منتقدان و فیلمسازان ایرانی. اما تماشاگران شیفته‌ی اولین زوج عاشق جیرانی – که بارها در فیلم‌های بعدی خود را در هیبت «مرد روانی و زن سرسخت» بازتولید کرد – شدند و دختران جوان با الهام از شخصیت هستی مشرقی و بازیگر کاریزماتیکش هدیه تهرانی، شیوه دیگری از رفتار و منش زنانه را در اجتماع به نمایش گذاشتند. هجده سال بعد از آن روزگار و «جامعه باز»، در زمانه و دورانی دیگر، جیرانی ورسیون دیگری از «قرمز» ساخت با منش و روشی فرمال‌تر که در حکم برآیند تماتیک و استتیک سینمای او است. بررسی «خفه‌گی» و مشخص کردن نسبت آن با فیلم‌های دیگر فریدون جیرانی ما را به شناختی دقیق‌تر از امکانات و محدودیت‌های سینمای جیرانی می‌رساند.
فریدون جیرانی با «خفه‌گی» بار دیگر به متن سینمای «جریان اصلی» ایران بازگشت. پس از سال‌ها او فیلمی جنایی کارگردانی کرد که موفق‌ترین دوره کاری‌اش از «قرمز» تا «شام آخر» را تداعی می‌کند. بعد از چند فیلم که نشان دهنده دوری او از فضای مورد علاقه‌ش بود و تردیدش در ساخت فیلم‌های جنایی متناسب با فرهنگ جامعه ایران و «مصالحه» با ممیزی و سانسور، فیلمساز عاشق قصه‌های «پاورقی» به جهان مالوف‌ش رجعت کرد تا یکی از بهترین فیلم‌هایش را بسازد. فیلمی که البته با شیوه‌ای متفاوت از فیلم‌های قبلی به جنایت و احساس می‌رسد. در «خفه‌گی» نشانی از تلفیق «ملودرام» با فیلم «جنایی» نیست. تهییج احساسات و برانگیختن عواطف تماشاگر این بار مدلی معکوس دارد. از کارگردانی فیلم تا بافت تصاویر و موسیقی زیر صدایی، از شیوه بازی بازیگران تا لحن و مود، همه کارکردی متفاوت و تازه در کارنامه فیلمسازی جیرانی پیدا کرده‌اند. برخلاف دو فیلم قبلی موفق جیرانی در ژانر «جنایی» یعنی «قرمز» و «شام آخر» که از لحن و روحیه ملودرام به تاثیر عاطفی در تماشاگر می‌رسیدند، در «خفه‌گی» فیلمساز از «تشخص» فیلمسازی به لحن و مود مورد نیاز یک فیلم جنایی دست می‌یابد. اینجا خبری از نمایش بیرونی احساسات و انفجارهای عاطفی شخصیت‌ها نیست. لحن فیلم و حال و هوای خاص‌ش فاقد گرمای «قرمز» و «شام آخر» است و جایش را به سرمایی تهی شده از شور و عاطفه داده است. جیرانی اما این‌بار برخلاف «سالاد فصل» تا انتهای فیلم به قراردادهای جهان منحصربفردش پایبند می‌ماند و لحن و روحیه سرد فیلمش را حفظ می‌کند. یادآور ساموئل خاچیکیان در بهترین فیلم‌هایش یا بعبارت بهتر ادای دین به «دلهره» و «ضربت» بعنوان بهترین فیلم‌های جنایی تاریخ سینمای ایران. از طرف دیگر فریدون جیرانی با اعتماد بنفسی غبطه برانگیز و با همراهی یک گروه جوان و با انگیزه، به بهترین شکل فیلم را کارگردانی کرد و اغراق نیست اگر بگوییم «خفه‌گی» بهترین کارگردانی فریدون جیرانی در میان تمام فیلم‌هایش است. فیلمی با منش بصری اکسپرسیونیستی که به سینمای ایران ضرورت جدی گرفتن «دکوپاژ» و «میزانسن» را یادآوری کرد و تنوع و فهم فیلمسازی را به رخ فیلم‌های مشابه و تکراری که در زمین سینمای اجتماعی بازی می‌کنند، کشید. در عین حال «خفه‌گی» فیلم «ژانر» است. آن هم در سینمایی که مفتخر به تقلید از فرهادی و روستایی و موج سواری در متن سینمای «اجتماعی» است و هر تجربه جدیدی را پس می‌زند. اما جیرانی بی‌توجه به این حرف‌ها و با اتکا به مهارت و توانایی‌اش در بازسازی الگوهای خارجی، قدم در مسیر ساخت یک فیلم «نوآر» گذاشت. به شکلی جالب الگوی فیلم «نوآر» در «خفه‌گی» برعکس شده و شاهد داستانی هستیم با یک مرد اغواگر (حضور درونگرایانه نوید محمدزاده) که از زنی ساده (با بازی خیلی خوب و متفاوت الناز شاکردوست) برای رسیدن به هدف و مقصودش بهره می‌برد. تمام امیال سرکوب شده یک مرد سرخورده در فیلم «نوآر» در فیلم خود را در قالب زن رنجور باز می‌نمایاند و هوش و اغواگری مربوط به «فم فتال» در هیبت مرد خبیث داستان متبلور می‌شود. انتخاب «ظاهر» سیاه و سفید برای یادآوری شکل بصری فیلم «نوآر» هم ایده‌ای خلاقانه بوده و کارکردی منطقی و متناسب با «استتیک» فیلم پیدا می‌کند. علاوه بر بازسازی شکل و اسلوب فیلم «نوآر»، انتخاب رنگ سیاه و سفید، لحن و حال هوای «خفه‌گی» را سردتر کرده و فیلم را واجد منش و مودی «استیلیزه» کرد. جزو معدود فیلم‌های این سال‌های سینمای ایران که در تک تک پلان‌هایش «ژست فیلمسازی» احساس می‌شود.
هجده سال بعد از «قرمز» – موفق‌ترین و بهترین فیلم جیرانی – باز هم یک آدم روانی و یک زن در مرکز داستان فیلمی از فریدون جیرانی قرار گرفتند. در «خفه‌گی» اما همه چیز وارونه شده و مرد با خشونتی درونی و نقشه‌ای که در طول داستان شکل می‌گیرد، زن را اسیر و علیل خود و تصمیماتش می‌کند. زن برخلاف «قرمز» بازی می‌خورد و در جنایتی نامنتظر از بین می‌رود. در «خفه‌گی» همه چیز درونی‌تر از «قرمز» اتفاق می‌افتد و خبری از «شور رمانتیک» نیست. انگار که همه چیز در فیلم خفه شده و از وضوح و دسترس خارج. «خفه‌گی» به خوابی وهمناک می‌ماند. خوابی که آمبیانس انسانی و تصویر شهر و خیابان از آن حذف شده تا هذیانی‌تر شود. تجربه بصری/شنیداری فیلم چنین حس ویژه‌ای را در تماشاگر مضاعف و برجسته می‌کند. با طراحی صحنه نظرگیر محسن نصرالهی، فیلمبرداری عالی مسعود سلامی و نقش ساختاری موسیقی کارن همایونفر که تجربه‌ای تازه در سینمای ایران است. یک موسیقی «زیر صدایی» با روحیه ملودیک که در بیشتر لحظات فیلم با ماهیت «افکتیو»ش کیفیت خواب‌گونه «لحن» فیلم را تشدید می‌کند و بر هراس درونی آن می‌افزاید. بقیه اجزای فنی فیلم هم در «هارمونی» و نظمی تحسین‌برانگیز، تجربه «فیلمسازی» و عشق به مدیوم را با تماشاگر به اشتراک می‌گذارند. «خفه‌گی» را نمی‌شود به شیوه «قرمز» دوست داشت. اتفاقا این فیلمی است که باید با فاصله با آن برخورد کرد. فیلمی که برخلاف ظاهر کنترل شده و خویشتن‌دارش، سرشار از احساسات و عواطف سرکوب شده است. انگار شخصیت‌های پرشور فیلم‌های قبلی جیرانی، وارد «خوابی» اسرارآمیز شده‌اند و در وهم هم به دنبال یکدیگر می‌گردند. «خفه‌گی» حاصل مهارت در فیلمسازی است. حاصل کار کارگردانی که عاشق سینما است و در بهترین فیلم کارنامه‌اش در کنار «قرمز»، از فیکشن به ترسیم اجتماع می‌رسد. آخرین فیلم مهم فریدون جیرانی خاص‌ترین شیوه «ارتباط با جامعه» را در میان فیلم‌های دهه نود سینمای ایران برقرار می‌کند. فیلم هیچ صحنه خارجی‌ای ندارد و این ایده علاوه بر القای حس خفه‌گی، نظر کارگردان را هم پیرامون جامعه‌ای که در آن زندگی می‌کنیم، روشن می‌سازد؛ محصور در چهار دیواری، تحت نظر و خفه. تقریبا هیچ شخصیت مثبتی در فیلم دیده نمی‌شود و همه شخصیت‌ها از خلال انگیزه‌ها و اعمال شیطانی‌شان، آن واقعیت دردناکی که چاره‌ای جز پذیرش‌اش نیست را بهم یادآور می‌شوند و یکدیگر را در دومینویی «مرگبار» از بین می‌برند. و فیلم به شیوه‌ای غیرمستقیم و البته پنهان‌کار این توحش انسانی ناشی از سرکوب محیط را بدل به اصلی‌ترین «تم» داستان می‌کند. فیلمی تلخ و «سیاه» که از میزانسن‌های بیانگر و دکوپاژ متنوع به نمایش جامعه بیمار و خشن می‌رسد. در «قرمز» فقط ناصر ملک و خواهرش عامل بحران بودند و منبع هراس و دیوانگی. در «خفه‌گی» اما همه دیوانه شده‌اند و دیگر به هیچ‌کس نمی‌شود اعتماد کرد.
«خفه‌گی» جایگاهی ویژه در کارنامه فریدون جیرانی دارد و بررسی فیلم‌های قبلی او موید این موضوع خواهد بود. به همین خاطر سراغ شش فیلم بحث‌برانگیز و جالب فریدون جیرانی رفتم تا اینگونه شناخت جامع‌تری از او و فیلم‌های موفق‌ش به دست بیاید. پس این شما و این شش فیلم مورد علاقه من از مسیر فیلمسازی فریدون جیرانی. یکی از مهمترین فیلمسازان سینمای «جریان اصلی» و عامه‌پسند ایران در سی سال اخیر که رد و تاثیرش در این سینما از اوایل دهه شصت به عنوان فیلمنامه‌نویس مشهود و قابل پیگیری است:
قرمز/۱۳۷۷: دیده شده‌ترین فیلم فریدون جیرانی. «قرمز» در بزنگاه تغییر و تحولات اجتماعی پیامد دوم خرداد هفتاد و شش ساخته شد و برای اولین بار در سینمای عامه‌پسند بعد از انقلاب تصویری روزآمد و فاعل از یک زن ایرانی ارائه داد. اولین دیالوگی که زن به مرد می‌گوید به اندازه کافی گویا است: «تو مغزت کوچیکه…نمی‌تونی بفهمی». دو بازیگر اصلی فیلم برای اولین بار در تاریخ جشنواره فیلم فجر همزمان برنده سیمرغ بلورین بهترین بازیگر نقش اول زن و مرد شدند و ره صد ساله را یک شبه پیمودند. بازی پر احساس محمدرضا فروتن در دادگاه اول و دیالوگ‌های عاشقانه‌اش که با بغض ادا می‌کند فراموش نشدنی است و به مدد موسیقی درجه یک بابک بیات در یاد تماشاگر برای همیشه ماندگار می‌شود. بازی کمند امیر سلیمانی در نقش خواهر عقده‌ای مرد دیوانه و حضور خوددار هدیه تهرانی که از «عشق و نفرت» به انتقام می‌رسد از دیگر امتیازات پرفروش‌ترین فیلم کارنامه جیرانی هستند. خیلی‌ها فیلم را با ترانه قدیمی «عاشقم من» بخاطر می‌آورند.
شام آخر/۱۳۸۱: می‌توانست بهترین فیلم جیرانی باشد اگر فینال فیلم بنا به محدودیت‌های سانسور و ممیزی خارج از کادر برگزار نمی‌شد و اگر فیلم تا این حد دلبسته و وابسته به روحیه «ملودرام ایرانی» نبود. اما خب داستان «شام آخر» با نام اولیه «یک داستان زنانه» در ادامه علائق جیرانی به قصه‌های پاورقی در نسبتی جدا با متن سینمای ایران قرار می‌گیرد و موقعیت عاشقانه بین یک پسر بیست و چند ساله و زنی که بیست سال از او بزرگتر است هنوز هم متهور و گستاخانه بنظر می‌رسد. فیلم به مادر و دختر «مشرقی» تعلق دارد و این بهترین طنین نام خانوادگی «مشرقی» در بین تمام فیلم‌های جیرانی است. کتایون ریاحی در نقش زن عاشق فوق‌العاده است و هانیه توسلی در نقش دختر سرخورده و دلشکسته داستان سنگ تمام می‌گذارد. ستاره فیلم اما ثریا قاسمی است که آفاق فیلم «نرگس» رخشان بنی‌اعتماد را ده سال بعد با عزت‌نفس و سرسختی بیشتر روی پرده سینما تکرار می‌کند.
صورتی/۱۳۸۲: کمتر کسی این فیلم فریدون جیرانی را دیده اما بهترین فیلمنامه در بین آثار جیرانی متعلق به «صورتی» است. فیلمنامه‌ای با جزئیات بسیار که از دل فضای تلخ و شیرین «کریمر علیه کریمر» رابرت بنتون به وجود آمده و در قالب «کمدی رمانتیک» ورسیون لایت و کمرنگی از جهان ملتهب و خشن «قرمز» به نمایش می‌گذارد. «صورتی» بهترین کمدی رمانتیک ساخته شده در سینمای ایران در کنار «پسر آدم، دختر حوا» رامبد جوان است که البته در پرده آخر با سرپیچی از قواعد ژانر، باز هم در چرخه «ملودرام ایرانی» قرار می‌گیرد. فیلم بیشترین لطمه را از کستینگ بدش خورده و غیر از میترا حجار و تا حدی رامبد جوان، بقیه بازیگران به دلیل انتخاب نادرست حسی در تماشاگر برنمی‌انگیزند. استقبال متوسط تماشاگران از فیلم باعث شد که جیرانی دیگر این شکل از فیلمسازی را ادامه ندهد و «صورتی» با همه امکاناتش در کارگردانی و فیلمنامه و فیلمبرداری عالی محمد آلادپوش، بدل به فیلمی تک‌افتاده در کارنامه جیرانی شد.
سالاد فصل/۱۳۸۴: شروع فیلم و احضار شخصیت عادل فیلم «نرگس» رخشان بنی‌اعتماد که اینجا بجای ابوالفضل پورعرب، خسرو شکیبایی نقشش را بازی می‌کند یکی از بهترین سکانس‌ها در میان تمام فیلم‌های جیرانی است. غمین و خسته و احساساتی. اما «سالاد فصل» در پرده آخر از دست می‌رود و بدل به فیلمی تلف شده می‌شود. لیلا حاتمی در صحنه‌های مقابل شکیبایی همچون او درخشان است و تصویر تازه‌ای از یک دختر «جنوب شهری» با خواست زندگی مرفه و مدرن ارائه می‌دهد. اما بزرگترین مشکل فیلم به حضور نامتناسب و بی‌مزه محمدرضا شریفی‌نیا برمی‌گردد که با درک نادرستش از شخصیت و جهان سرد «تریلر»، یک تنه فیلم را به زمین می‌زند. حضور کوتاه و غافلگیرکننده مهناز افشار از دیگر نکات قابل اشاره فیلم است.
پارک‌وی/۱۳۸۶: فیلمی خاص و ویژه نه فقط در کارنامه جیرانی که در سینمای محافظه‌کار و فرتوت ایران. اما منتقدان در اوج بدسلیقه‌گی و بی‌ذوقی به دنبال «منطق» و رنگ «خون» و طبیعی بودن قطع انگشتان دست «پارک‌وی» را پس زدند و تندترین نقدها را درباره‌اش نوشتند. فیلم ولی به نسخه پاپ‌تر «قرمز» می‌ماند که وقایعش در جهانی «اسلشر»، چندش‌آور و البته عاشقانه با ادای دین به «قصه عشق» آرتور هیلر اتفاق می‌افتد. با فیلمبرداری عالی فرج حیدری که بهترین «کلوزآپ»ها در بین آثار جیرانی را در این فیلم رقم زده است. سکانس فرار دختر از خانه، و تیمار پسر بیمار و خیس از باران توسط مادر دیوانه‌اش با همراهی ترانه «لالایی» ویگن، بهترین سکانس در نمایش همدلی‌برانگیز آدم‌های روان‌پریش در کل کارنامه جیرانی است و نسبت پیچیده و متناقض او با سینمای ایران را به بهترین شکل توضیح می‌دهد.
من مادر هستم/۱۳۹۱: جنجالی‌ترین فیلم فریدون جیرانی در یکی از تب‌آلودترین دوره‌های زیست انسان ایرانی. فیلم پیامد «اجتماع خشن» شکل گرفته بعد از وقایع سال هشتاد و هشت، پر از خشم و کینه و نفرت است و از احوالات بیمارگونه یک جامعه دهشت‌زده پرده‌برداری می‌کند. در عین حال «من مادر هستم» مانند هر فیلم اجتماعی مهم این سال‌ها تحت تاثیر اصغر فرهادی است و با تلفیق سنت «پاورقی» با «رئالیسم اجتماعی» برآمده از فرهادی به مود و لحنی خاص در سینمای ایران دست می‌یابد. فیلم به تاسی از فرهادی به درستی موسیقی متن ندارد و تنها قطعه‌ای که از موسیقی فیلم در پایان شنیده می‌شود، جهان «جهنمی» فیلم را برجسته و موکد می‌کند. نطق طولانی فرهاد اصلانی در دادگاه با وجود منش شعاری و گل‌درشتش اشاره به یک حقیقت تلخ اجتماعی دارد؛ هر نسل نوآمدی تاوان اشتباهات، عقده‌گشایی‌ها و محدودیت‌های نسل قبل از خودش در مسیر زیست «طبیعی» را می‌دهد و پرپر می‌شود. حبیب رضایی حضوری بیادماندنی و البته دردناک در فیلم دارد.
کد خبر 1085031 منبع: همشهری آنلاین
-
مراسم وداع با پیکر بازیگری که خودش را سرباز سید علی خامنه‌ای می‌دانست
-
فاطمه معتمدآریا و پوری بنایی در مراسم تشییع بازیگر سریال خاطره‌انگیز+ تصویر
-
بازیگر تازه درگذشته یوسف پیامبر: من سرباز سیدعلی خامنه‌ای هستم
-
کارگردان شهرزاد با تاخیر برای ترانه علیدوستی پیام فرستاد! + ویدئو
-
آقای بازیگر: پدرم گفت با این نقص چشم تو هیچی نمی‌شی! | ببینید | دوران مدرسه تمسخر می‌شدم
-
پرونده جنجالی تعرض آقای بازیگر و دختری ۱۶ ساله
-
لحظه نماز خواندن بر پیکر لاوی برادر یوسف پیامبر | ببینید
-
ترامپ: حمله بعدی به ایران اگر انجام شود «۵ برابر بزرگتر» خواهد بود | ایران تمایل خود را برای توافق با ما اعلام نمی‌کند
-
ترامپ: کشورهای عربی خواهان ادامه محاصره دریایی ایران هستند | ایرانی ها با ما مؤدبانه صحبت می‌کنند!
-
ترامپ: کشورهای عربی باید هزینه‌های جنگ آمریکا علیه ایران را پرداخت کنند؛ زیرا بدون ما، آن‌ها وجود نداشتند
-
کاپیتان تیم ملی: قلعه‌نویی برود من خداحافظی می‌کنم | شاید زیرآب من را هم به زودی بزنند
-
فرمانده سپاه محمد رسول‌الله(ص): بهتر است طرف‌های مقابل شرایط موجود را بپذیرند
-
مراسم وداع با پیکر بازیگری که خودش را سرباز سید علی خامنه‌ای می‌دانست
-
بازیگر تازه درگذشته یوسف پیامبر: من سرباز سیدعلی خامنه‌ای هستم
-
دقایقی پیش؛ شنیده‌شدن صدای چندین انفجار در کشور همسایه
-
ترامپ: حمله بعدی به ایران اگر انجام شود «۵ برابر بزرگتر» خواهد بود | ایران تمایل خود را برای توافق با ما اعلام نمی‌کند
-
پیام محرمانه ترامپ به نتانیاهو | روبیو زنگ پایان را به صدا درآورد | شمارش معکوس برای قطع شریان نظامی اسرائیل
-
جنگ وارد مرحله‌ای خطرناک شد؛ پاسخ آغاز می شود | پیام آتشین انصارالله در پی بمباران شرکت نفت یمن
-
میوه‌ای که یبوست را برطرف و قند خون را کنترل می‌کند؛ ناشتا بخورید
-
مراسم وداع با پیکر بازیگری که خودش را سرباز سید علی خامنه‌ای می‌دانست
-
رسمی| گزینه اول استقلال: روی من حساب نکنید،نمی‌آیم
-
ستاره ایران رسما از تیم ملی فوتبال خداحافظی کرد
-
دروازه قرآن شیراز؛ حدود ۹۰ سال قبل + عکس
-
اروپا تبدیل به هدف مشروع ایران می‌شود؟ | شکست محاسبات اروپا در جنگ علیه ایران؛ استقلال راهبردی از واشنگتن ضروری است