بسیاری از بناهای تاریخی پیش از ثبت و حفاظت از بین می‌روند؛ مستندسازی دیجیتال می‌تواند آخرین خاطره‌ها را برای آیندگان نگه دارد.
همشهری آنلاین- زهرا رفیعی: بولدوزر که ستون ورودی کاروانسرای روس‌ها را در سبزوار با یک فشار پایین آورد، یکی گفت «آفرین». این یکی از تلخ‌ترین تشویق‌هایی بود که آه از نهاد دوستداران تاریخ و میراث فرهنگی کشور درآورد.
سال‌هاست بسیاری از بناهای تاریخی در سکوت سرد زمانه و اشتیاق وراث برای نوسازی و کسب‌وکار ویران می‌شوند. بعضی بناها یک‌شبه با بولدوزر ناپدید می‌شوند و بعضی، سال‌ها جلوی چشم همه به دست باد و باران سپرده می‌شوند تا فرسایش آنها را به «بنایی خطرناک برای عابران پیاده» تبدیل کند.
رد خوش‌شانس‌ترین بناها در خاطرات، کتاب‌ها و عکس‌ها باقی می‌ماند؛ ولی هستند خانه‌هایی که به دست باد و باران سپرده می‌شوند تا فرسایش، آنها را به «بنایی خطرناک برای عابران پیاده» تبدیل کند؛ تا وزارتخانه و سازمان و نهادی دست بجنباند که جلوی تخریب گرفته شود، سازه به کلی ویران می‌شود و برگرداندنش به شرایط پیشین عملا غیرممکن می‌شود. فرو ریختن بناهای تاریخی علاوه بر از بین رفتن المان‌های هویت‌بخش، با خود دانش، هنر معماری، جزئیات، تناسبات، شکل، رنگ و … را نیز از بین می‌برد. در چنین شرایطی، آیا می‌توان چیزی برای آیندگان نگه‌داشت؟ ایده مستندنگاری دیجیتالی پیش از نابودیاز دل چنین روند ویرانگری خلق شده است. با پیشرفت‌های فنی در حوزه تصویربرداری، دوربین یک گوشی همراه نیز می‌تواند علیه فراموشی و ویرانی عمل کند. ثبت دیجیتال قرار نیست جای حفاظت و مرمت را بگیرد؛ اما می‌تواند آخرین لایه حافظه یک بنا باشد؛ آرشیوی از چیزی که شاید چند سال بعد دیگر در جهان واقعی وجود نداشته باشد.
امیر سعیدی‌مدنی، معمار و فعال حوزه مستندسازی آثار تاریخی، حدود ۱۰ سال است که پروژه‌ای شخصی برای شناسایی، مستندسازی و مدلسازی دیجیتال آثار تاریخی ایران دنبال می‌کند؛ پروژه‌ای که از مشاهده شمار زیادی از بناهای رهاشده در گوشه و کنار کشور آغاز شده و به مرور دامنه آن از بناهای شاخص تاریخی تا دیوارهای باقی‌مانده از خانه‌های قدیمی، بناهای متروک و آثاری که در مسیر سفرهای او قرار می‌گیرند، گسترش یافته است.
او در گفت و گو با همشهری درباره آغاز این فعالیت توضیح می‌دهد: حدود ۱۰ سال پیش کار خود را با موضوع آثار تاریخی ایران آغاز کردم. در ابتدا همه آثار شناخته شده مد نظرم بود، اما به مرور متوجه شد تعداد زیادی از آثار تاریخی رها شده در کشور داریم. به همین دلیل تمرکز خود را بر این آثار گذاشتم
او منظورش از «آثار رهاشده» را هر چیزی عنوان می‌کند که ارزش تاریخی دارد ولی کسی به آن توجه نمی‌کند و توضیح می‌دهد: از یک دیوار قدیمی، باقی‌مانده از یک خانه در شهرها و روستاها بگیرید تا خانه‌ها و عمارت‌های بزرگ، بخشی از این پروژه هستند.
آغاز یک پروژه شخصی برای ثبت آثار تاریخی رهاشده
سعیدی‌مدنی می‌گوید که در طول سال به صورت شخصی و گاه به تنهایی به نقاط مختلف کشور سفر می‌کند و در قالب سفرهای مستندنگارانه، بناهایی را که در مسیر سفر قرار دارند شناسایی و مدلسازی می‌کند. او می گوید: برای نمونه، در یکی از سفرها از بادرود در نزدیکی نطنز به سمت یزد حرکت کردم و در طول مسیر مسجد جامع زواره، امیرآباد زواره، سرهنگ‌آباد، مسجد جامع اردستان و مسجد «سرکوچه محله» را مستندسازی کردم. در ادامه مسیر بناهایی در فهرج و شهدای فهرج را ثبت کردم. مسیر سفرهای تا حد زیادی بر همین اساس تعریف می‌شود؛ یعنی هر اثری که از نقطه آغاز تا مقصد در مسیر باشد و امکان دسترسی و تجهیزات لازم برای مستندسازی را همراه داشته باشم بررسی و مدلسازی می‌کنم. تا کنون بیش از 10 ترابایت اطلاعات پایه از آثار دارم. هارد مرکزی من مجموعا 62 ترابایتی است و می‌خواهم در آینده آن را به آرشیو ملی تبدیل کنم.
او درباره بناهایی که در این سفرها مستندسازی کرده، توضیح می‌دهد: خانه‌های تاریخی یزد وضعیت‌های متفاوتی دارند؛ برخی به رستوران تبدیل شده‌اند، برخی همچنان در اختیار مردم عادی هستند، بعضی در حال مرمت‌اند و برخی رها شده‌اند و مالکان آنها به دنبال فرد یا مجموعه‌ای هستند که آنها را خریداری و مرمت کند. هرگاه با خانه یا بنایی مواجه شوم که امکان ورود به آن وجود داشته باشد و شرایط لازم برای انجام مدلسازی دیجیتال فراهم باشد، تلاش می‌کنم آن را مستند کنم. این کار را بخشی از مسیر کاری و زندگی خود می‌دانم.
امیر سعیدی مدنی در پروژه‌های دانشگاهی نیز به دانشجویان معماری که عکس‌های مناسبی ارسال کنند کمک می‌کند تا پایان‌نامه‌هایشان از نظر علمی در سطح مناسبی قرار گیرد.
شکل‌گیری دغدغه حفظ آثار
مدنی که معماری خوانده و اکنون در دانشگاه در مقطع دکتری معماری تحصیل می‌کند، می‌گوید: ریشه شکل‌گیری این پروژه به علاقه‌ای برمی‌گردد که حدود ۱۰ سال پیش در من شکل گرفت. استاد شجریان در مصاحبه‌ای گفت که «شاهنامه زبان من را زنده کرد و من تلاش کردم که موسیقی ایران را زنده کنم.» در آن زمان در ابتدای مسیر مدلسازی دیجیتال بودم؛ همین موضوع باعث شد با خود فکر کنم با وجود این همه آثار تاریخی رهاشده در کشور، چرا من برای ثبت و مستندسازی آنها اقدام نکنم.
او می‌گوید: شروع این مسیر آسان نبود. خیلی از دوستانم به من می‌گفتند این کار از نظر مالی سخت است.با این حال، پروژه را شروع کردم و حالا حدود ۱۰ سال است که آن را ادامه می‌دهم، بدون اینکه در این مدت اسپانسری داشته باشم. هزینه این فعالیت در تمام این سال‌ها از جیب خودم تأمین شده است. با وجود اتفاقات مختلف، حتی در زمان جنگ وقتی زیر اصابت موشک بودم فعالیت خودم را متوقف نکردم، چون هدفم این بوده که آثار باقی‌مانده برای آیندگان ثبت شوند.
فوتوگرامی با موبایل
یکی از روش‌های اصلی او فتوگرامتری است؛ روشی که با استفاده از مجموعه‌ای از عکس‌ها و فیلم‌ها امکان ساخت مدل سه‌بعدی بنا را فراهم می‌کند. او توضیح می‌دهد: فتوگرامتری علمی است که به حوزه نقشه‌برداری مربوط می‌شود و در معماری، عمران و رشته‌های مرتبط هم کاربرد دارد. برای انجام این کار می‌توان از تجهیزات حرفه‌ای مثل دوربین عکاسی، هلی‌شات و تجهیزات تخصصی استفاده کرد. روش دیگری هم وجود دارد که با لیزراسکن انجام می‌شود و هزینه آن می‌تواند به چند میلیارد تومان برسد. در سال‌های اخیر نرم‌افزارهایی برای تلفن‌های همراه ارائه شده که امکان انجام بخشی از این فرآیند را فراهم می‌کنند. این فناوری به ما اجازه می‌دهد یک ساختمان یا هر شیء دیگری را با همان شکل و جزئیاتی که دارد، مدلسازی کنیم. خروجی هم می‌تواند در قالب‌های مختلف مورد استفاده قرار بگیرد؛ از چاپ سه‌بعدی گرفته تا تهیه تصاویر بسیار بزرگ و دقیق. حتی می‌توان یک محدوده ۱۰ کیلومتری را مدلسازی کرد و تصویری با ابعاد بسیار بزرگ از آن به دست آورد. اگر کیفیت مدل مناسب باشد، با بزرگ‌نمایی تصویر می‌توان حتی ترک‌های روی دیوار را هم مشاهده کرد.
او برای تصویر برداری از آثار تاریخی اخیرا در شبکه اجتماعی خود فراخوان همکاری داده و از همه ایرانیانی که گوشی موبایل نسبتا خوبی دارند خواسته به این پروژه بپیوندند. سعیدی به حال بدش پس از دیدن فیلم تخریب کاروانسرای روس‌ها اشاره می‌کند و می‌گوید: فردی در فیلم هنگام تخریب بنا گفت: «آفرین، تمام.» شنیدن این جمله برایم بسیار ناراحت‌کننده بود. با خودم فکر کردم چرا باید چنین چیزی را از زبان یک ایرانی شنید ولی حالا که چنین اتفاقی افتاده می‌توان «تمام بودن» این کار را با مستندسازی، نشان می‌دهیم. بر همین اساس، فراخوانی منتشر کرده‌ام تا مردم با استفاده از تلفن همراه خود از بناهای تاریخی عکس و فیلم تهیه کنند. تلفن همراه حداقل وسیله‌ای است که امروز تقریبا در دسترس مردم قرار دارد و کیفیت دوربین بسیاری از گوشی‌ها هم مناسب است. افراد می‌توانند پیش از مراجعه به یک بنا با من هماهنگ کنند تا نحوه عکاسی و فیلم‌برداری را به آنها توضیح بدهم و بعد تعداد مشخصی عکس و فیلم برای من ارسال کنند. من می‌توانم از این تصاویر و فیلم‌ها مدل سه‌بعدی بنا را تهیه کنم و آن را در آرشیو خودم قرار بدهم.
بیشتر بخوانید:
تخریب شبانه بافت تاریخی شیراز به ضرب چماق
نقشه های هوایی ۲ دهه پادگان روس ها؛ این بنای تاریخی چطور طی ۲۰ سال تخریب شد + فیلم
اتهام زنی در پی تخریب خانه تاریخی توران
پادگان روس ها در سبزوار تخریب شد | چه کسی مسئول است؟ + فیلم
او در مورد آرشیوی که ایجاد کرده می‌گوید: آرشیوی که ایجاد کرده‌ام صرفا مجموعه‌ای برای نگهداری شخصی نیست. هدفم این است که وقتی آرشیو به حجم و سطحی قابل قبول رسید و اگر سرمایه لازم فراهم شد، وب‌سایتی ایجاد کنم و اطلاعات را در اختیار عموم قرار بدهم. این آرشیو می‌تواند به‌خصوص برای دانشجویان معماری و رشته‌های مرتبط کاربرد داشته باشد. مثلا اگر دانشجویی در بلوچستان بخواهد بنایی را در تبریز بررسی کند، ممکن است سه روز در مسیر باشد، اما اگر مدل بناها در یک سایت بارگذاری شده باشد، می‌تواند از طریق همان سایت به بناهای تاریخی نقاط مختلف کشور دسترسی پیدا کند. برای بناها موقعیت جغرافیایی و GPS هم ثبت می‌شود.
وقف کتابخانه تخصصی به دانشجویان معماری
او در طول این ده سال، هر هفته در یکی از شهرها یا استان‌های کشور بوده است و هنوز این مسیر برایش جذاب است. او خود را فروتنانه بی‌سواد می‌داند و می‌گوید: وجود تحصیلات دانشگاهی و تخصص در معماری، در مواجهه با بناهای تاریخی اطلاعات بسیار کمی دارم. همین تجربه من را به سمت خرید کتاب و ایجاد یک کتابخانه تخصصی سوق داد. امیدوارم بعد از به نتیجه رسیدن پروژه بتوانم یک کتابخانه تخصصی هم برای دانشجویان و علاقه‌مندان معماری تاریخی ایجاد کنم.
امیر سعیدی مدنی در مورد موانع ثبت دیجیتال می‌گوید: در بعضی مجموعه‌های تاریخی حتی به عکاسان اجازه داده نمی‌شود «سه‌پایه عکاسی» را وارد مجموعه کنند و من نمی‌دانم دلیل این محدودیت چیست. از طرف دیگر، برای پرواز هلی‌شات هم مشکلات مربوط به دریافت مجوز وجود دارد. به همین دلیل تلاش کرده‌ام دست‌کم از وسیله‌ای که در دسترس مردم قرار دارد، یعنی تلفن همراه، استفاده کنم تا بخشی از این خلأ جبران شود. بعضی زوایا و بخش‌های بنا نیازمند تجهیزات تخصصی هستند، اما در بسیاری از موارد عکس و فیلم با تلفن همراه هم می‌تواند داده‌ای ارزشمند ایجاد کند. داده‌هایی که از این طریق جمع‌آوری می‌شود، می‌تواند در آینده حتی برای درخواست مجوزهای تخصصی‌تر هم مورد استفاده قرار بگیرد. مثلا در مسیرهایی که خودم برای سفر و مستندسازی انتخاب می‌کنم، می‌توانم با استناد به اطلاعات اولیه‌ای که جمع‌آوری شده، درخواست پرواز کنم تا مستندسازی را کامل‌تر انجام بدهم.
او دلیل اصلی انتشار این فراخوان را حجم بالای تخریب آثار تاریخی و کمبود مستندات تصویری عنوان می‌کند و می‌گوید: از بنای سبزوار که تخریب شد، بیشتر از چهار یا پنج فیلم و تصویر کوتاه منتشر نشده است و حتی پیدا کردن همان تصاویر موجود هم دشوار بود. برای من عجیب است که در کشوری با چند هزار سال قدمت و با این حجم از آثار تاریخی، حتی وزارت میراث فرهنگی آرشیو تصویری ندارد که سر در بنا را بدانیم چه شکلی بوده است. این یک باگ عظیم در حوزه مستندسازی است. حتی بسیاری از فعالان میراث فرهنگی هم تصویری ندارند که منتشر کنند.
نقش دانشجویان و آموزش معماری تاریخی
او با نقدر درس‌های مربوط به معماری تاریخی در دانشگاه‌ها می‌گوید: می‌توان دانشجویان را وارد فرآیند مستندسازی کرد. متاسفانه کتاب‌های درسی بسیار قدیمی در این حوزه آموزش داده می‌شود. علاقه‌مند کردن مردم به عکاسی و فیلم‌برداری مناسب از میراث تاریخی هم می‌تواند کمک‌کننده باشد. می‌توان برای این کار مسابقه برگزار کرد یا سازوکارهای دیگری ایجاد کرد تا مردم تشویق شوند تصاویر خود را بارگذاری کنند و فرهنگ مستندسازی آثار تاریخی در جامعه گسترش پیدا کند. امیدوارم تلاش‌هایی که در این زمینه انجام می‌شود، به نتیجه برسد.
او در پایان از مردم خواست: احتمال زیادی وجود دارد که در ۱۰ سال آینده بسیاری از دیوارهای رهاشده‌ای که امروز در کوچه‌ها و خیابان‌های سراسر کشور دیده می‌شوند، دیگر وجود نداشته باشند و تخریب شوند. بنابراین، مدلسازی آنها می‌تواند باعث شود مشخص باشد در محل مورد نظر چه اثری وجود داشته است. در برخی کشورهای خارجی حتی درباره وضعیت یک مکان در ۲۰۰ سال قبل اطلاعاتی مانند تعداد درختان موجود در آن ثبت شده است، اما در ایران با وجود فناوری‌های قرن بیست‌ویکم، گاهی حتی نمی‌دانیم دیواری که در گوشه‌ای رها شده، بخشی از بستر تاریخی یک شهر بوده است. ثبت دیجیتال این آثار می‌تواند به نسل‌های آینده نشان دهد که هر مکان چه پیشینه‌ای داشته و چه بخشی از تاریخ یک شهر یا منطقه بوده است. هر فرد می‌تواند بخشی از زمان خود را برای عکاسی و فیلم‌برداری از آثار تاریخی اختصاص دهد و به ثبت و ضبط آنها کمک کند.
کد خبر 1073626 منبع: روزنامه همشهری
-
گیاه مقدس هوم بعد از هزاران سال پیدا شد؟ | راز دانه های مهر و موم شده در تخت جمشید
-
گزارش آماری از ضریب اشغال مراکز اقامتی | کدام استان ها بیشترین گردشگر را جذب کردند؟
-
آینده گردشگری با هوش مصنوعی؛ فناوری در خدمت زیست سفر
-
نجات بناهای تاریخی با دوربین موبایل | پروژه ای برای ثبت میراث پیش از نابودی
-
فوری | ادعای ترامپ درباره تصمیم گیری برای ایران
-
پزشکیان: دولت آرایش جدید گرفته تا مانع جنگ اقتصادی دشمن علیه مردم شود
-
دستور وزیر ورزش برای برکناری قلعه‌نویی؟ | بازگشت سه گزینه به ایران برای جانشینی
-
تیپ و استایل متفاوت هنرمندان در مراسم سالگرد درگذشت فرزند نسرین مقانلو
-
تیم ملی شده مدرسه پیرمردها | سه‌ماه زمان خوبی برای تغییرات است | هر دمبیل بازی می کنیم و برنامه‌ای نداریم
-
پادگان‌های مشخص شده ارتش در تهران، از امروز آماده پذیرش «جان فدایان» خواهد بود
-
بازیگر دردسرهای عظیم: گرانی مهم نیست! مردم در ایران واقعا آزادی دارند، باید قدرش را بدانند | ببینید
-
فوری | ادعای ترامپ درباره تصمیم گیری برای ایران
-
زلنسکی: به پالایشگاه‌ها حمله خواهیم کرد
-
دستور وزیر ورزش برای برکناری قلعه‌نویی؟ | بازگشت سه گزینه به ایران برای جانشینی
-
سیل در کرج ماشین‌ها را با خود برد! | ببینید
-
رابطه با ایران را فدای هیچ کشوری نمی‌کنیم | ایران اکنون سلاحی مانند سلاح گرماهسته‌ای در برابر آمریکا دارد | آمریکا عواقب حمله به ایران را می‌بیند
-
استقلال رضایتنامه من را پرداخت کند،نیم‌فصل به ایران می‌آیم | اولویت اصلی آبی‌ها در نقل و انتقالات
-
پزشکیان: دولت آرایش جدید گرفته تا مانع جنگ اقتصادی دشمن علیه مردم شود
-
واکنش وزیر به استعفای دسته‌جمعی معلمان
-
یک ایرانی از طلای تیم ملی والیبال ناراحت شد!
-
فوری؛ کمیته ۶ نفره تصمیم‌گیر در مذاکرات چه کسانی هستند؟ | سفر نتانیاهو به امارات و هشدار ایران | خبرسازی سخیف پس از کاری که آمریکا نتوانست انجام دهد
-
زنگ خطر سیلاب برای میراث فرهنگی | کدام بناهای تاریخی در معرض خطرند؟
-
آغاز مرمت اضطراری بناهای آسیب دیده در جنگ | دستورالعمل پویش مرمت بناهای تاریخی به زودی اعلام می شود
-
صدور ۴ هزار سند برای بناهای تاریخی | سند مالکیت میراث فرهنگی چیست؟